Etterbeek is misschien niet de eerste gemeente waar je aan denkt als het gaat om architectuur. Maar ondanks zijn relatief kleine oppervlakte staan er toch een paar verbazingwekkende gebouwen in de gemeente. Van het historisch centrum van de gemeente rond het Jourdanplein blijft nog maar weinig over. Wel vind je in Etterbeek een verscheidenheid aan bouwstijlen, waarvan de meeste dateren uit de late 19e en 20e eeuw. De neoklassieke stijl is erg aanwezig, zoals overal in Brussel, naast neo- en recentere stijlvormen. Twee belangrijke factoren in de stedelijke ontwikkeling van Etterbeek waren de evolutie van de Tervurenlaan op het einde van de 19e eeuw en de nabijheid van de Europese instellingen. Klaar om kennis te maken met dit erfgoed?
Architectuur in Etterbeek
Etterbeek, discrete architectuur, maar een omweg zeker waard
© visit.brussels - Jean-Paul Remy
Laten we beginnen met een iconisch gebouw. Als je uit het Jubelpark komt, wandel je langs het Cauchiehuis, genoemd naar de art-nouveauschilder, grafisch ontwerper en architect die het huis bouwde in 1904-1905. De originaliteit van dit gebouw ligt in de decoratie van de gevel, die grotendeels bedekt is met een sgraffitocompositie van de hand van Cauchie zelf. Naast het verfraaien van de gevel werd het sgraffito ook gebruikt om een enorm reclamebord te maken. Want Cauchie en zijn vrouw waren heel actief in de artistieke sector aan het begin van de 20e eeuw – zie de expliciete inscriptie Par nous et pour nous (Door ons en voor ons). (Frankenstraat 5)
Van daar gaan we naar de Tervurenlaan om er de weelderige aanblik van sommige huizen te bewonderen. Zoals het huis op nummer 62, daterend van 1907, in beaux-arts-stijl, met bijzonder rijke versieringen. Het huis ernaast, op nummer 64, dateert van 1913 en doet denken aan de verfijnde Italiaanse renaissancepaleizen. Nog een voorbeeld? Het prachtige gebouw op nummer 72, ook in beaux-arts-stijl. (Tervurenlaan 62, 64 en 72)
Als je richting Montgomeryplein gaat, zie je aan je rechterkant een imposant school- en kerkcomplex: het Collège Saint-Michel (Sint-Michielscollege) is met zijn kasteelachtig uiterlijk typisch voor de eclectische stijl, met enkele neogotische accenten. De feestzaal van het complex staat bekend als een mooi staaltje van art deco. Daarnaast heb je de Sint-Jan-Berchmanskerk, die meer geïnspireerd is op de neoromaanse stijl. Deze sfeervolle locatie werd al meermaals gebruikt voor filmopnames, bijvoorbeeld voor de films "Cloclo" en "Oscar et la dame rose". (Sint-Michielslaan 26)
Een beetje verderop komen we bij een tuinwijk. De Tuinwijk Coquilhat of Tuinwijk van de Etterbeekse Haard roept de sfeer op van sommige begijnhoven. Het is een oase van rust in een groene omgeving en bestaat uit 92 arbeiderswoningen met privétuin. Hier werd gestreefd naar een compromis tussen architectuur, natuur, comfort en samenleven. (Luitenant Jérôme Beckerstraat, Camille Coquilhatstrrat en Luitenant Lippensstraat)
Interessant? We hebben er nog een! De tuinwijk Jouët-Rey is ook een sociale woonwijk en bestaat uit 32 huizen die werden gebouwd in 1909-1910. Na een grondige renovatie van 1997 tot 1999 werd de tuinwijk Jouët-Rey op initiatief van het OCMW omgebouwd tot een opvangplek voor kwetsbare inwoners van de gemeente, met de nadruk op solidariteit en het samenleven tussen de verschillende generaties. (Landbouwerstraat en Generaal Henrystraat)
Militaire architectuur speelt een belangrijke rol in Etterbeek, zoals blijkt uit de oude kazernes die nog steeds te zien zijn in de omgeving. Ze zijn gebouwd in een eclectische stijl en verrezen aan het eind van de 19e eeuw in de stad. Het Arsenaal, een voormalig militair wagenpark, werd gebouwd in 1901 en is geïnspireerd op de neo-Tudorstijl. De voormalige cavaleriekazernes Witte de Haelen en Majoor Greuzet (1875-1882) niet ver daarvandaan zijn dan weer eerder schatplichtig aan de klassieke Franse architectuur. (Louis Schmidtlaan 1-3-5 en Generaal Jacqueslaan 290-294)
Dan begeven we ons even op het grondgebied van Elsene om er het opmerkelijke Rectoraatsgebouw van de VUB te bewonderen, een kantoorgebouw in modernistische stijl. Dit is een van de laatste meesterwerken van de Antwerpse architect Renaat Braem en werd gebouwd tussen 1974 en 1978. Het elliptische gebouw telt meer dan 700 ramen, allemaal perfect symmetrisch! Ook het interieur is zeker een bezoek waard. (Pleinlaan 2)
Een architectuurwandeling kan moeilijk om de kerken heen. De bouw van de Kerk van Sint-Antonius van Padua begon in 1905, maar werd pas in 1935 voltooid. De plannen zijn van de hand van Georges Cochaux en Edmond Serneels, een plaatselijke architect. Deze kerk in neogotische stijl heeft een opvallende gevel van breuksteen. (Sint-Antoon plein)
Het complex van de voormalige cinema Albert Hall en feestzaal Roseland is gebouwd in art-decostijl met discrete Egyptische accenten (let op de kapitelen van de pilasters). Het gebouw is toegankelijk via twee straten, maar de meest opmerkelijke gevel is die aan de Waversesteenweg. Het complex dateert uit 1932 en was een kort leven beschoren: het werd al in 1965 gesloten. (Waversesteenweg, 649-651)
Tijd voor wat art nouveau, met een huis gebouwd door Gustave Strauven, de architect die bekend is om zijn buitenissige Saint-Cyr Huis in de Europese wijk. Hier creëerde hij een hoekgebouw met meesterlijk versierde gevels: loggia's, pilasters, sgraffito ... Geef je ogen de kost! (Waversesteenweg 517-519)
In deze mengelmoes van stijlen stoppen we even voor de oude woning van de beeldhouwer E. De Valeriola, die erg actief was in Etterbeek. Dit huis werd in 1934 gebouwd in modernistische stijl: gele bakstenen, afgeronde elementen op de gevel (balkon, reling ...). Het heeft bijna iets weg van een oceaanstomer! (Morgenlandstraat 118)
Vervolgens stappen we de Jean Félix Haptuin binnen, waar we de overblijfselen van een voormalig kasteel ontdekken, waarschijnlijk daterend uit de 16e eeuw en gebouwd in renaissancestijl. Jammer genoeg is het gebouw nu bijna een ruïne. (Waversesteenweg 508)
Het is een van de oudste huizen in de gemeente. Het gebouw dateert uit 1737 en is opgetrokken uit baksteen op een sokkel van breuksteen. De gevelelementen zijn redelijk goed bewaard gebleven. (Waversesteenweg 458)
Dan keren we een halve eeuw terug in de tijd, naar het oudste gebouw dat nog overeind staat in Etterbeek. De ‘Baronie’dateert uit 1680 en is een eenvoudig uitziend gebouw, een voorbeeld van landelijke architectuur met een barokke puntgevel met voluten. Het gebouw was ooit omringd door een groot landgoed met een boerderij. (Sint-Pieterssteenweg 56-58)
De woningen van architecten zijn vaak een bezoek waard, en die van Edmond Serneels is geen uitzondering. Voor zijn woning, gebouwd in 1902, koos de architect voor een eclectische, neogotische stijl. De middeleeuwen zijn niet ver weg ... (Louis Hapstraat 199)
Als je je omdraait, zie je wat verderop het huis van een andere architect, Jean-Baptiste Timmermans, dat dateert van 1909. Dit imposante herenhuis in Vlaamse neorenaissancestijl heeft een zeer brede gevel en drie ongelijke traveeën. (Louis Hapstraat 156)
De crèche Sainte-Gertrude is een imposant gebouwencomplex op de hoek van de Félix Hapstraat en de Deken Boonestraat. De bouwvergunning dateert van 1895. En de stijl? Die is een verrassende mix van neogotiek en Vlaamse neorenaissance. Bewonder vooral de hoektoren. (Felix Hapstraat 16)