Administratief gezien is Laken niet langer een aparte gemeente. In 1921 nam de Stad Brussel het grondgebied over. In Laken valt er op het vlak van architectuur veel moois te ontdekken. De gemeente wordt vooral geassocieerd met de koninklijke wijk. Dat komt natuurlijk omdat de koning der Belgen van oudsher in het koninklijke domein van Laken woont. Maar ook de industriële ontwikkeling, voornamelijk langs de twee oevers van het kanaal, en de demografische groei speelden een belangrijke rol in de architectuur en de stadsplanning van Laken. En dan hebben we het nog niet over de wereldtentoonstellingen van 1935 en 1958 gehad. Die gaven de aanzet voor een nieuwe wijk, de Heizel. Klaar voor een fantastische wandeling door de noordkant van Brussel?
Architectuur in Laken
Laken, meer dan een koninklijke site
Beginnen doen we letterlijk aan een koninklijke kerk: de Onze-Lieve-Vrouw Van Lakenkerk. Toen de eerste koningin der Belgen, Louise-Marie d'Orléans, in 1850 overleed, werd besloten om een nieuwe kerk te bouwen voor haar nagedachtenis. Daar moest ook een koninklijke crypte bij, een begraafplaats voor Belgische vorsten. Het neogotische gebouw werd in 1872 opengesteld voor erediensten. Architect Poelaert leidde het project 11 jaar lang, tot hij zich aan het Justitiepaleis ging wijden. Kijk goed naar de hoofdgevel: in werkelijkheid zijn er twee gevels over elkaar gelegd. Dat gebeurde omdat de stabiliteit van het gebouw in het gedrang kwam. (Onze-Lieve-Vrouwvoorplein)
Neem zeker ook een kijkje op de Begraafplaats van Laken, net achter de kerk. De begraafplaats staat bekend als het Père Lachaise van Brussel. Heel wat grote namen vonden er namelijk hun laatste rustplaats: toneelauteur Michel de Ghelderode, de architecten Joseph Poelaert — wiens monument herinnert aan het inkomportaal van zijn belangrijkste werk, het justitiepaleis – en Alphonse Balat, de violist Charles de Bériot en zijn echtgenote, de beroemde zangeres Maria Malibran, La Malibran genoemd, en vele anderen. Wist je dat er een originele versie van Auguste Rodins beroemde Denker staat bij het graf van Joseph Dillen? Deze man was zeer actief op de kunstmarkt en kocht het werk van het Musée Rodin om het op zijn concessie te plaatsen.
Tussen 1899 en 1902 liet Jules-Jacques van Ysendyck de Grenadierskazerne bouwen in een eclectische stijl, geïnspireerd door de renaissance en de barok. Deze militaire site huisvestte het eliteregiment dat verantwoordelijk was voor de bewaking van het Paleis van Laken. Als je goed kijkt, zie je een bas-reliëf met het uniform van een grenadier voor de hoofdingang van de voormalige kazerne en het monogram van Albert I van België boven de poort. In de gebouwen is nu een Europese school gevestigd. (Sint-Annadreef 86-90)
Loop langs het koninklijk domein van Laken tot bij de poort van het Koninklijk Kasteel van Laken, van oudsher de residentie van de koning der Belgen. Het was oorspronkelijk eigendom van de Oostenrijkse bestuurders die aan het einde van de 18e eeuw over onze gewesten heersten. Het kasteel van Schonenberg, het belangrijkste deel van de huidige koninklijke residentie, werd in 1784 gebouwd in neoklassieke stijl. Het oorspronkelijke kasteel onderging, net als het hele domein, een aantal verbouwingen en uitbreidingen.
Als je je weg vervolgt, kom je langs de Koninklijke Serres van Laken, die tussen 1874 en 1905 werden gebouwd onder supervisie van Alphonse Balat, de persoonlijke architect van de koning. In totaal werden 36 paviljoens in glas en ijzer opgetrokken. Maar weet je waarvoor de serres oorspronkelijk waren bedoeld? Bedoeling was de site om te toveren in een locatie voor feesten, recepties en conferenties, waarbij elk paviljoen kon worden omgebouwd tot eetzaal, feestzaal en auditorium. (Koninklijk Parklaan)
Op een steenworp afstand bevinden zich twee pronkstukken: de Japanse toren en het Chinese paviljoen. Tijdens een bezoek aan de wereldtentoonstelling in Parijs in 1900 ontmoette Koning Leopold II de Parijse architect Alexandre Marcel, die voor Laken een complex van verschillende gebouwen ontwierp, waaronder een Japanse toren en een Chinees paviljoen. Deze werden gebouwd tussen 1901 en 1910, als uiting van de goede betrekkingen tussen Europa en het Verre Oosten. De twee gebouwen zijn prachtig... Wist je dat sommige decorstukken in de Japanse toren originele, antieke stukken zijn die rechtstreeks uit Japan zijn geïmporteerd?
Om de Heizel te ontdekken, moet je een eindje stappen maar het is zeker de moeite waard! Als je aankomt via het Ossegempark, merk je al snel hoe uitgestrekt de site is. Die werd beroemd dankzij de twee grote wereldtentoonstellingen die er plaatsvonden: die van 1935 en 1958. Weet je welk sporen ze er achterlieten? Om te beginnen het Atomium natuurlijk, het iconische gebouw van Brussel, met 9 roestvrijstalen bollen verbonden door 20 buizen, die 9 atomen voorstellen of een ijzerkristal, maar dan 165 miljard keer vergroot! Wist je dat dit bouwwerk, dat werd gebouwd voor de wereldtentoonstelling van 1958, na het evenement moest worden afgebroken? Flashback naar 1935 dan, om de 5 majestueuze paleizen in art-decostijl te bewonderen die voor de tentoonstelling werden gebouwd. Overigens zijn er vandaag de dag maar liefst twaalf paleizen.
Vervolgens maken we een omweg via het Planetarium van de Koninklijke Sterrenwacht van België. Dit modernistische gebouw (1971-1973) is te herkennen aan de koepel, waarvan de binnenkant bestaat uit een reusachtig scherm dat je meeneemt op een reis door de ruimte. Dit gebouw vervangt een ander planetarium dat in 1935 werd gebouwd ter gelegenheid van de wereldtentoonstelling. (Bouchoutlaan 10)
De Kerk van Sint-Lambertus en Heilig Hart in Laken is niet zo bekend. Deze kerk in neogotische stijl werd gebouwd tussen 1902 en 1906, dus vóór de ontwikkeling van de Heizelsite. De kerk is perfect symmetrisch en oogt aan de buitenkant eerder bescheiden, maar het rijke interieur maakt het zeker de moeite waard om binnen te stappen! (Sint-Lambertusplein 38)
Op naar de Koloniale Tuin, nu een openbaar park maar ooit een tuin voor de acclimatisatie van exotische planten. Een van de ingangen wordt ingenomen door een verrassende villa, in een Normandische stijl die je niet vaak ziet in Brussel. De villa diende destijds als woonst van de hoofdtuinman van het park. (Ebbebomenlaan 41)
Verderop in de wandeling kun je het huis van architect Auguste Hanssens bewonderen, in 1913 gebouwd in Vlaamse neorenaissancestijl – let op de karakteristieke trapgevel. Hoewel het van de 20e eeuw dateert, lijkt dit huis uit een heel ander tijdperk te komen! (Emile Bockstaellaan 415)
Sommige sociale woningen zijn verrassend mooi vanuit architecturaal oogpunt. De Lakense Haard is een toonbeeld van de creativiteit van dit type architectuur met zijn inherent beperkte middelen. Dit sociale wooncomplex werd in 1920 gebouwd door de Lakense architect en politicus Fernand Brunfaut. De verschillende gerenommeerde architecten die bij de bouw van dit complex betrokken waren – Diongre, Dewin, Robberechts – slaagden erin originaliteit en goedkope materialen te verzoenen. Let in het bijzonder op de gevel in kasteelstijl op de hoek van de Mabillestraat en de Delvastraat. (bouwblok Mabille-Delva-Fransman-Fineau)
Dit gebouw uit 1907, waarvan de functie als rechtbank – Vredegerecht – verschillende keren op de muren wordt vermeld, heeft een originele vijfhoekige gevel. Heb je geraden welke stijl het is? De witte bepleistering en Korinthische zuilen verwijzen naar de neoklassieke periode. (Fransmanstraat 89)
Het voormalige Gemeentehuis van Laken, in 1912 gebouwd in Franse neorenaissancestijl, straalt een zekere elegantie en weelde uit. Gezien de annexatie van Laken door de stad Brussel in 1921 werd het gemeentehuis echter slechts 9 jaar gebruikt door de gemeentelijke diensten. Sinds 2003 is op deze plek het Maison de la Création gevestigd, een cultureel centrum in de breedste zin van het woord. (Bockstaelplein)
En last but not least, omdat geen enkele architecturale rondleiding door Brussel compleet is zonder een beetje art nouveau, nemen we een kijkje in het voormalige huis en atelier van de eclectische art-nouveauschilder-decorateur Gustave Losange-Salu. De gevel, met royale rondingen, werd gelauwerd in een wedstrijd die in 1909 door de gemeente werd georganiseerd. Het prachtige sgraffito is een echt reclamebord – de inscriptie pictura spreekt boekdelen. (Richard Neyberghlaan 160)