Wat is het verband tussen Napoleon en Waterloo? De kans is groot dat je daar wel een en ander over kan vertellen. Brussel ligt maar op 20 km van Waterloo maar de link tussen de keizer en onze hoofdstad is minder duidelijk. Benieuwd? Lees dan zeker verder!
Een beetje geschiedenis
Op 18 juni 1815 kwam er na de Slag bij Waterloo een einde aan de Napoleontische oorlogen. Napoleon kon zijn keizerlijke ambities opbergen. Hij droomde ervan om een Frans rijk te stichten dat heel Europa zou inpalmen. Maar bij het treffen in Waterloo kon hij niet opboksen tegen het internationaal coalitieleger. Dat was op de been gebracht door een groot aantal Europese landen. De nederlaag betekende de definitieve ondergang van de Franse generaal.
Weet je nog? België, en dus ook Brussel, stond grosso modo van 1794 tot 1814 onder Frans bewind. In die korte periode veranderde ons land ingrijpend. De gevolgen op administratief, religieus, gerechtelijk en juridisch vlak zijn vandaag nog steeds voelbaar. De bestuurlijke herindeling van de gebieden, de inbeslagname van de kloostergemeenschappen, de hervorming van het gerechtelijk apparaat en de invoer van een modern burgerlijk wetboek (iedereen gelijk voor de wet!) zijn allemaal een erfenis uit die periode. Napoleon gaf ook de opdracht om de tweede stadsomwalling van Brussel volledig te ontmantelen en te vervangen door brede lanen (de latere binnenring).
Daarom krijgt dit hoofdstuk uit de geschiedenis nog veel aandacht op de schoolbanken. De periode drukte namelijk niet alleen een blijvende stempel op Frankrijk. Ook het erfgoed en het culturele landschap van Brussel werden erdoor beïnvloed. Kijk maar!
Napoleon in de museumcollecties in Brussel
Tot op vandaag leeft de markante figuur van Napoleon voort in de collecties van enkele van de meest opmerkelijke gebouwen en grote musea van Brussel.
Laten we starten in het historisch centrum met het stadhuis van Brussel. In de gangen wordt een prachtig portret van Napoleon Bonaparte tentoongesteld. Charles Meynier schilderde hem in 1804, toen hij nog eerste consul was. Tegenover het stadhuis, in het Broodhuis, hangen de portretten van Napoleon en zijn vrouw Joséphine. Die werden in de periode 1796-1809 geschilderd door Louis Dupré. Op een steenworp daarvandaan, in het Koninklijk Theater van Toone, werd een van Napoleons soldaten als marionet vereeuwigd.
Ook de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten bezitten enkele stukken van Napoleon. Een buste in gips, gemaakt door Charles-Louis Corbet in 1804, een krijttekening van James Ensor uit het begin van de 20e eeuw en een afgietsel uit 1902 van de originele buste van Napoleon in Tongeren.
Richting Europese wijk nu, naar het Museum Kunst & Geschiedenis. Vanaf juni 2025 kan je in de nieuwe zalen gewijd aan de decoratieve kunsten bijzonder meubilair bewonderen. Het werd namelijk gebruikt tijdens het bal van de hertogin van Richmond op 15 juni 1815. Dat was aan de vooravond van de Slag bij Quatre-Bras en drie dagen voor de beslissende Slag bij Waterloo. De hertogin was de vrouw van Charles Lennox, de bevelvoerder van de reservetroepen die Brussel moesten verdedigen in het geval van een invasie door Napoleon. Veel generaals uit het leger van Wellington woonden dit prestigieuze bal bij. Anne-Louis Girodet schilderde rond 1812 een olieverfschilderij waarop Napoleon I staat te pronken in zijn kroningsgewaden. Dat hangt nu in het Legermuseum. Het Huis van de Europese Geschiedenis ten slotte zoomt in op de ambities van Napoleon. Was hij een voorvechter van vrijheden of een veroveraar? Het museum reikt enkele sleutels aan om deze turbulente periode te ontcijferen. Het tijdperk betekende uiteindelijk toch het einde van het Ancien Régime en luidde de komst van de moderne democratieën in.
Wist je dat Napoleon het kasteel van Laken heeft gered?
Ok, hij maakte ook deel uit van de omstandigheden die tot de verwaarlozing van het kasteel hebben geleid maar toch.
Het Kasteel van Schonenberg in Laken werd van 1781 tot 1785 gebouwd in opdracht van Maria-Christina van Oostenrijk en Albrecht van Saksen-Teschen. Zij hadden als gouverneurs van de Nederlanden de leiding over ons grondgebied totdat het in 1794 deel ging uitmaken van Frankrijk. Aan het einde van de 18e eeuw kreunde Europa onder de gevolgen van de Franse Revolutie en de Napoleontische Oorlogen. Door de broodnodige bezuinigingen en schaarste verlieten de eigenaars al snel het kasteel dat vanaf dan werd overgeleverd aan de plunderaars.
Napoleon was een fervent voorvechter van het behoud van cultureel erfgoed. Hij kocht het kasteel van Laken in 1803 en redde het zo op het nippertje van de sloophamer. Na de nodige renovatiewerken maakte hij er een residentie van waar hij tot 1810 een drietal keer verbleef. Tegenwoordig is het kasteel van Laken de residentie van de Koning der Belgen.
Hij was ook de drijvende kracht achter de renovatie van De Munt die toen in verval was geraakt. Napoleon was trouwens bijzonder gecharmeerd door onze Manneken-Pis. Hij kende het beeldje de eretitel van kamerheer toe, weggelegd voor edelen in dienst van een koning of prins. In de GardeRobe MannekenPis kan je enkele kostuums van de Brusselse ket bewonderen die verwijzen naar het Napoleontisch Keizerrijk.
© IOAN FLORIN CNEJEVICI
Op een steenworp van Brussel
Het Wellington Museum en Waterloo 1815
Wil je meer weten over de Slag bij Waterloo en het tijdperk van Napoleon? Plan dan een uitstap naar Waterloo. Het Wellington Museum schetst aan de hand van authentieke voorwerpen en documenten het verloop van de gevechten en de politieke context van Europa voor en na de veldslag. Je kan ook het Memoriaal van de Slag bij Waterloo 1815 bezoeken. Deze indrukwekkende plek is zowel een herdenkingsmonument als een historisch museum. Elk jaar kan je eind juni een verbluffende re-enactment bijwonen ter gelegenheid van de verjaardag van de Slag bij Waterloo.
Nog een kleine anekdote...
Als afsluiter van onze ontdekkingstocht hebben we nog een leuke anekdote waar je mee kan uitpakken. Wist je dat Napoleons jongste petekind begraven ligt op de Begraafplaats van Brussel in Evere? Inderdaad: Joséphine Napoléone de Montholon werd geboren op Sint-Helena en stierf in 1819 in Brussel. Bewonderaars van de keizer leggen nog geregeld bloemen op haar graf. Zij geloven dat het kindje eigenlijk de geheime dochter van Napoleon was. In die tijd werd er gefluisterd dat Napoleon een affaire had met gravin Albine, de moeder van Joséphine. Bewijzen werden daar nooit van gevonden.
